زاييدن است ، از همين كارها لذت مىبرد ، در صورتى كه حتى تصور زاييدن براى مرد ناراحت كننده است . اين امر روى محاسبه است . حيوانى كه تخم مىكند از تخم گذاشتن لذت مىبرد و آن‌كه مىزايد از زاييدنش . در اين‌جا هماهنگى شديدى در كار است . « 1 » اين اشتباه است كه تصور شود هدفدارى مخصوص موجودات ذىشعور است ، تا وقتى كه گفته مىشود طبيعت غايت دارد ، اشكال شود كه طبيعت بىشعور است ، و غايت داشتن دستگاه شعورى به تبع غايت داشتن طبيعت است . هدفدارى طبيعت به اين است كه حركت مىكند به سوى كمال خودش . به قول شيخ : صرف شعور داشتن ، موجود بىهدف را ، هدفدار نمىكند ، غايت داشتن و نداشتن به ذات خود آن موجود مربوط است ؛ منتها يك وقت شعور و آگاهى به غايت دارد ، و گاهى شعور به غايت ندارد ؛ مانند حيوانات با شعور ، كه هدف دارند ، ولى آگاهى به هدف خود ندارند . گياهان شعور ندارند ، ولى به سوى هدفى در حركتند . چنان‌كه نوزاد پستان مادر را به جهت لذت مىمكد ، ولى در نتيجه به هدف غايى ، كه سيرى است ، مىرسد . آقاى طباطبائى مىگويند : عالم اعتبار از همين‌جا شروع مىشود . و طورى هم تعبير مىكنند كه انديشه‌هاى اعتبارى در موجودات زنده مطلقاً ( انسان و غير انسان ) وجود دارد ، و همين تعميم است كه براى ما قابل قبول نيست . ايشان مىگويند : رابطه‌اى است ميان طبيعت و غايات خودش كه اين رابطه ، رابطهء وجوب و ضرورت است ، آن هم از نوع وجوب و ضرورت عينى ، تكوينى و فلسفى كه ميان هر علت با معلول خودش موجود است ؛ ولى انسان در عالم اعتبار خودش همان وجوب عينى را ، كه در طبيعت در مقابل امكان و امتناع قرار دارد ، ميان

--> ( 1 ) . اشكال : هميشه اين‌جور نيست كه بين لذت و نياز طبيعت هماهنگ باشد ، چرا كه لذت‌هاى بسيارى هست‌كه به زيان طبيعت تمام مىشود و آن را از كمال خودش دور مىكند . جواب : موارد انحرافى مورد نظر نيست ، به‌خصوص در انسان كه به حكم عقل كار مىكند . منظور اين است كه به‌طور اجمال يك هماهنگى در حدى كه نمىشود آن را حمل بر تصادف كرد وجود دارد ، نه موارد استثنايى مثل حال بيمارى كه به دوا احتياج دارد ، ولى لذتى از خوردن آن به دست نمىآيد ، كه آن هم از يك نوع تضاد ميان دو مقتضى پيدا مىشود كه اين هم خودش باز تفصيلى دارد . حيوان از دوا خوردن خودش لذت مىبرد ، چون به حكم غريزه كار مىكند ، ولى انسان كه به حكم عقل كار مىكند لذت نمىبرد . از تفصيل اين مطلب صرف‌نظر مىكنيم